We zijn door de bank genomen wars van verandering. De hang naar conservatisme verraadt onze vrees om kwijt te raken wat we hebben, vooral als het gaat om welvaart, comfort en culturele eigenheid. Liever alles laten zoals het is. Wellicht is het begrip ‘toekomstbestendig’ daarom zo in zwang.
Beleidsschrijvers, plannenmakers en strategen versterken hun teksten graag met het adjectief ‘toekomstbestendig’. Bouwen, beleggen, boeren, maar ook ondernemen, onderwijs, wonen en leiderschap. Er zijn weinig zaken waar toekomstbestendig niet voorgezet kan worden. Bovendien klinkt het zo lekker visionair en vooruitstrevend. Maar of het nou allemaal hout snijdt?
Niet klaar voor, maar klaar met de toekomst
In een samenstelling betekent ‘bestendig’ namelijk: bestand tegen. Die hittebestendige ovenschaal bijvoorbeeld is bestand tegen hoge temperaturen. Vaatwasserbestendige spulletjes zijn bestand tegen het water, de hitte en de agressieve reinigingsmiddelen in vaatwassers. Vuurbestendige platen kun je gebruiken in pizzaovens en stressbestendig personeel in hectische organisaties, omdat het goed tegen stress kan. Zodoende is toekomstbestendig onderwijs bestand tegen de toekomst. En dat is vreemd. Heel vreemd.
Als ouder meld je je kind liever aan bij een school die klaar is voor de toekomst, dan bij één die klaar is met de toekomst en zich ertegen verzet. Bij beleggen hoop je op toekomstig rendement, een toekomstbestendige belegging gaat weinig opleveren. En bij toekomstbestendig leiderschap zie ik een behoudende Grote Leider rondlopen die dicteert en geen tegenspraak duldt. Natuurlijk zijn er zaken die wel degelijk tegen een toekomstig stootje moeten kunnen. Bij woningbouw, natuur- en waterbeheer bijvoorbeeld, alhoewel het daarbij vrijwel altijd gaat om klimaatbestendig. Of preciezer: klimaatveranderingsbestendig. Zo treffen veel gemeentes maatregelen voor klimaatadaptatie, zodat straks overvloedige regen of verzengende hitte niet leidt tot overstroming of smeltende inwoners.
Toekomstbestendig, maar overvallen door AI
Meestal bedoelen de opstellers van zulke teksten echter het tegenovergestelde, namelijk dat hun organisatie al helemaal state-of-the-art werkt en de toekomst omarmt. Dat bijvoorbeeld een scholengemeenschap toekomstgericht onderwijs geeft. Overigens is het goed om je daarbij af te vragen: op welke toekomst zijn ze dan gericht? Want scholen bijvoorbeeld bleken ondanks hun geruststellende claims nauwelijks voorbereid op de coronacrisis. En ook door de stormachtige opkomst van AI lijken scholen en bedrijven – hoe toekomstbestendig ze ook beweren te zijn – overvallen te worden.
Kortom, toekomstbestendig blijkt toch vaak marketingkretologie te zijn. De vervanger van ‘duurzaam’, jarenlang de retorische panacee die alles acceptabel maakte. En het equivalent van de vroeg 20e-eeuwse drogreden van mee moeten in ‘de vaart der volkeren’, die trouwens niemand anders dan de spreker of schrijver kon waarnemen. Nee, schrap liever deze inhoudsloze claim uit de stijlgids van je organisatie. Als je een samenstelling met -bestendig wil gebruiken, benoem dan precies bestand waartegen, bijvoorbeeld een ‘samenzweringsbestendige politicus’. Kijk, dat creëert duidelijkheid. En het maakt je organisatie duurzaam ‘toekomstbestendig’-bestendig.